Rig Veda: Purusha Sukta in Sanskrit

Here is 90th Hymn of tenth Mandala in Vedic Language; phonetic English version follows the Sanskrit version.  YouTube http://youtu.be/_ikKPiCK53s  provides audio and imaginative video with the Sanskrit subtitles.  The audio part of this YouTube recital gives an idea of how Rig Veda was orally passed on from generation to generation for thousands of years.

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात |
सभूमिं विश्वतो वर्त्वात्यतिष्ठद दशाङगुलम ||
पुरुष एवेदं सर्वं यद भूतं यच्च भव्यम |
उताम्र्तत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ||
एतावानस्य महिमातो जयायांश्च पूरुषः |
पादो.अस्यविश्वा भूतानि तरिपादस्याम्र्तं दिवि ||
तरिपादूर्ध्व उदैत पुरुषः पादो.अस्येहाभवत पुनः |
ततो विष्वं वयक्रामत साशनानशने अभि ||
तस्माद विराळ अजायत विराजो अधि पूरुषः |
स जातोत्यरिच्यत पश्चाद भूमिमथो पुरः ||
यत पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत |
वसन्तोस्यासीदाज्यं गरीष्म इध्मः शरद धविः ||
तं यज्ञं बर्हिषि परौक्षन पुरुषं जातमग्रतः |
तेन देवा अयजन्त साध्या रषयश्च ये ||
तस्माद यज्ञात सर्वहुतः सम्भ्र्तं पर्षदाज्यम |
पशून्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान गराम्याश्च ये ||
तस्माद यज्ञात सर्वहुत रचः सामानि जज्ञिरे |
छन्दांसिजज्ञिरे तस्माद यजुस्तस्मादजायत ||
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः |
गावो हजज्ञिरे तस्मात तस्माज्जाता अजावयः ||
यत पुरुषं वयदधुः कतिधा वयकल्पयन |
मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ||
बराह्मणो.अस्य मुखमासीद बाहू राजन्यः कर्तः |
ऊरूतदस्य यद वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ||
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत |
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च पराणाद वायुरजायत ||
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो दयौः समवर्तत |
पद्भ्यां भूमिर्दिशः शरोत्रात तथा लोकानकल्पयन ||
सप्तास्यासन परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कर्ताः |
देवायद यज्ञं तन्वाना अबध्नन पुरुषं पशुम ||
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि परथमान्यासन |
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याःसन्ति देवाः ||

 

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sabhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhad daśāṅghulam ||
puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhavyam |
utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati ||
etāvānasya mahimāto jyāyāṃśca pūruṣaḥ |
pādo.asyaviśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi ||
tripādūrdhva udait puruṣaḥ pādo.asyehābhavat punaḥ |
tato viṣvaṃ vyakrāmat sāśanānaśane abhi ||
tasmād virāḷ ajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |
sa jātoatyaricyata paścād bhūmimatho puraḥ ||
yat puruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata |
vasantoasyāsīdājyaṃ ghrīṣma idhmaḥ śarad dhaviḥ ||
taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣan puruṣaṃ jātamaghrataḥ |
tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye ||
tasmād yajñāt sarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam |
paśūntāṃścakre vāyavyānāraṇyān ghrāmyāśca ye ||
tasmād yajñāt sarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire |
chandāṃsijajñire tasmād yajustasmādajāyata ||
tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ |
ghāvo hajajñire tasmāt tasmājjātā ajāvayaḥ ||
yat puruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |
mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete ||
brāhmaṇo.asya mukhamāsīd bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |
ūrūtadasya yad vaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata ||
candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata |
mukhādindraścāghniśca prāṇād vāyurajāyata ||
nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |
padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāt tathā lokānakalpayan ||
saptāsyāsan paridhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |
devāyad yajñaṃ tanvānā abadhnan puruṣaṃ paśum ||
yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan |
te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥsanti devāḥ ||